Renée de Rijk (1947 – 2026)

Bij het lezen van Hölderlins poëzie, schreef ze, ‘voel ik me op een andere manier in de wereld aanwezig dan wanneer ik bijvoorbeeld in een supermarkt boodschappen doe. Ik hoef maar een paar verzen te lezen om me gestemd te voelen, gestemd als een snareninstrument, een “viola d’amore”. Er wordt een snaar geraakt, niet één maar meerdere, ik lijk bespeeld te worden, ik kom erdoor in een vreugdevolle stemming en word tegelijkertijd bedachtzaam en aandachtig. Het feitelijk bestaan verliest zijn greep op me. Ik ervaar een zekere vrijheid.’*

Geen wonder dat ze zich jarenlang thuisvoelde, als vrijwillige medewerker, tussen de gedichtenbundels in de boekwinkel van Perdu. Op een dag nodigde ze me uit om te komen kijken naar het papieren archief dat ze begonnen was te ordenen: brieven, affiches, flyers, boekjes, notulen – vanaf de dag in 1981 dat Agnès van Bruggen en ik een tweedehands boekhandeltje openden in Antwerpen, toen nog De Verloren Tijd geheten, via de verhuizing naar Amsterdam, tot aan het moment dat de digitalisering het overnam van het drukwerk en de handgeschreven correspondenties.
Uiteindelijk heeft ze in januari 2017 het volledige archief, zo secuur ingedeeld als alleen iemand die werkelijk liefde voelt voor de plek en het werk dat er gedaan is dat kan, overgedragen aan het Stadsarchief.

Ik leerde haar kennen als een ongewoon vriendelijke, erudiete vrouw, niet al te groot, met de donkere krullen opgestoken, een bril en lachende ogen. Ze had een bijna ongemakkelijk ontzag voor de sfeer die er volgens haar in de vroege jaren van Perdu moet hebben gehangen. Ik kon volhouden dat we echt niet de hele dag gezamenlijk over de grote dichters en filosofen gebogen zaten, maar dat hield ze voor valse bescheidenheid.
Gaandeweg kreeg ik door dat ze die relativeringen afwees omdat ze een oprecht en doorleefd ideaal hooghield, en ze geloofde stellig dat Perdu het potentieel had om daaraan te voldoen. Een combinatie van liefde voor schoonheid, geestelijke onafhankelijkheid en de verwantschappen die daaruit kunnen ontstaan. Zelf heeft ze dat ideaal heel precies en ontroerend opgeschreven:
‘Kunst is niet moralistisch, maar zet ons wel aan het denken. Het denken waartoe kunst aanzet is echter een ander denken dan het rationele, logische denken dat op school wordt geleerd. Kunst leert ons op een andere manier in het leven te staan dan louter als medemens wiens voornaamste taak het is een fatsoenlijk burger te zijn. Ze kan ons het belang van eenzaamheid leren, een eenzaamheid die de basis van echte gemeenschap zou kunnen zijn.’

Die zelfgekozen eenzaamheid kende ze. In die echte gemeenschap geloofde ze. En een fatsoenlijk burger heeft ze nooit willen worden.
Ze werd geboren op Curaçao, groeide op in Kwadijk en daarna Auckland, Nieuw-Zeeland, waar ze studies antropologie, kunstgeschiedenis en filosofie afbrak, en keerde terug naar Nederland, om in Amsterdam alsnog af te studeren in pedagogie en ook filosofie. Haar vrienden omschrijven haar als een eindeloze lezer, een koppige anti-kapitalist, een enthousiasmerende meedenker, een onuitputtelijke bewonderaar van de kunstenaars die ze serieus nam, een levenslange vriendin, altijd attent en hartelijk, ook voor haar broer, haar neef en nicht en hun kinderen. Drie grote liefdes had ze. De laatste, Gerard Broers, overleed zes jaar geleden in dezelfde benedenwoning in de Jordaan waar zij op 8 oktober, op een zelfgekozen moment, omringd door haar vriendinnen, afscheid mocht nemen.

Haar ideaal heeft ze doorgegeven. Net zo bedachtzaam en aandachtig als ze het heeft weten te bewaren. Als Perdu niet al bestond, had Renée de Rijk het zelf uitgevonden.

Op de rouwkaart citeerde ze haar geliefde Franse denker Bataille: ‘Mijn dood en ik, wij glijden weg in de wind van daarbuiten, waar ik mij openstel voor de afwezigheid van mezelf.’

Chris Keulemans

*De citaten heb ik overgenomen uit het prachtige, uitgebreide in memoriam dat Marc Kregting schreef, waarbij hij gebruik maakte van de memoires van Renée de Rijk. Zij was nog niet klaar om die te publiceren, maar hij kreeg ze al te lezen.

Volgende nieuwsbericht